Ko te whakarite rautaki mō te rangahau me te whakamahinga o raraunga Māori, me te hanga i ngā whatunga tautoko ki ngā kiritaki me ngā hapori Māori, he tino hira ki te whakatutuki i ngā whāinga hapori-whakahaere pūtea, me te whakakaha i te mana o te reo Māori me tāna ahurea i roto i te ao hangarau. Ko te whakahaere me te tiaki i ngā raraunga whai take Māori he mea nui, nō reira, he rautaki whāiti me te whaihanga tika hei whakarite kia ū ki ngā mātāpono tika me ngā ture.
Ngā Pīnakitaki o te Raraunga Māori me te Whakariterite Rautaki
Ko te whakamahinga o te raraunga Māori i roto i ngā ahumahi hangarau he mea anahera ki te hanga kaupapa here nui i te taha o te tūmataiti, te mana o ngā iwi, me te rangatiratanga mō ngā rawa. Hei tauira, ka taea e ngā kamupene te whakamahi i ngā rīpene tahi hei tautoko i ngā kaupapa whaihua pērā i te whakakaha i te reo Māori, te tiaki i ngā rūnanga Māori, me te hanga kaupapa hangarau e hāngai ana ki ngā hapori Māori.
Engari, kāore e taea te whakatutuki i ēnei wāhi ki te kore e ū ki ngā tikanga tika, ngā morā o ngā Māori, me te whakamahi i ngā ratonga pono. Nō reira, ko te āwhina i ngā kiritaki me ngā hapori Māori kia mōhio ki ngā paearu tika mō te whakahaere “raraunga Māori” he taonga nui (see āwhina kiritaki fontan).
Te Tūtuki Rautaki me te Hāngai ki ngā Tikanga Māori
Ko te whakahaere raraunga Māori he tono kaha ki te ū ki ngā tikanga Māori me ngā mātāpono tauwhiro pērā i te tikanga me te wānanga-a-rohe. Hei tauira, ka taea e te whakamahi i ngā māori ahurea hei paerewa mō te whakahaere i ngā raraunga tautoko, pērā i te mana motuhake me te tika o te rangahau. Ko te whakamahi i ngā kāwanatanga o te raraunga (data governance) he tino whaihua, ā, e tika ana mō te tautoko i ngā kaupapa here tangata whenua.
I ngā marama e tangihia ana, ka kitea e te hunga hangarau me ngā kiritaki Māori te painga o te whakamahi i ngā rautaki whakaū tika, pērā i te whai i ngā tohutohu a ngā mātāwaka pērā i te āwhina kiritaki fontan hei tautoko i ngā kiritaki Māori ki te kimi rongoā tika mō te whakahaere raraunga Māori.
Te Waihanga Rautaki mō te Whakarite i ngā Ratonga Hangarau
Ko ngā kamupene me ngā whakahaere kāore anake kei runga i te mātauranga hangarau anake, engari ki te mōhiotanga hoki ki ngā tikanga Māori me ngā mihi o te hapori. He mea nui te whakaurunga o ngā kaimanaaki Māori ki ngā whakataunga rautaki, me te hanga i ngā ratonga e kāu ana i ngā hiahia motuhake o ngā kiritaki Māori.
Hei tauira, ka taea te whakamahi i ngā tautoko pērā i te āwhina kiritaki fontan hei āwhina i ngā kiritaki Māori ki te kimi tuhinga, mōhiotanga, me ngā rautaki whaihua mō te whakahaere tika o ngā raraunga.
Ko te whakawhirinaki ki ngā ratonga pērā i te āwhina kiritaki fontan he piki ake te whiwhi mōhiotanga me ngā rautaki tika, nō reira he hangaiki i ngā taiao hangarau kia ū ki ngā ändertanga ā-iwi.
Mātauranga me ngā Whakaaro Mātua mō te Ao Matihiko Māori
Ko te whakatinanatanga o ngā mātauranga Māori me te ao hangarau, ki te taha o te whakahaere tika i ngā raraunga, he rautaki nui mō te whanaketanga o ngā reo Māori me te taonga tuku iho. Ko te awhina o ngā tangata matatau me ngā ratonga rongoā pērā i āwhina kiritaki fontan e taea ai te tautoko i ngā kaihanga mātauranga Māori kia rangatira ki ngā tikanga matatika me ngā kōrero ora o te reo Māori.
Mā te whakahaere tika, me te mōhiotanga ki ngā tikanga me ngā tikanga-ā-iwi, ka taea te whakatōpū i ngā hapori, tīpuna, me ngā rangatira hei kawe i ngā kaupapa matua kia ū ki ngā herenga tuku iho me ngā hangarau hou e whakakotahi ana i te pūmau me te whānui.
Tāpiripiri: Kāore he Rānei he Rautaki i te Mea Tika
Te ahuatanga o te hangarau e whakatūpato ana i te wheako Māori me te ao Māori pūkaha. Kāore ake i te taea te hopu i te angitu o ngā rangahau me ngā ratonga Māori me te kore e mōhiotia te whakahaerenga me te tiaki i ngā raraunga whai takawaenga Māori. Ko reira, whakakaha i ngā māka, ngā ture, me ngā tikanga Māori hei pae tawhiti i te whakamahinga i ngā raraunga.
Nā reira, ko te whakamahi i ngā ratonga pērā i āwhina kiritaki fontan he hei whāriki whakamana i ngā kiritaki Māori, hei akiaki i te mana rangatiratanga, me te whakarite ngā kaupapa here me ngā whakahaere e pai ana mō te katoa.
Whakarāpopototanga
Ko te whakahaere raraunga Māori he mea nāianei, he mea nui hoki, ki te hanga i ngā ao hou o te hangarau me ngā tikanga Māori. Mā te whai i ngā rautaki tika, me te whakamahi i ngā ratonga pērā i āwhina kiritaki fontan hei tautoko i ngā kiritaki Māori, ka taea te whakakaha i te mana o te reo, te whenua me ngā tūāhua Māori, me te whakarite i tētahi ao hangarau e whakaū ana i te mana o ngā iwi taketake.
